ADHD a samoocena

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) może mieć istotny wpływ na kształtowanie się samooceny u jednostki. Badania wskazują, że osoby z ADHD częściej doświadczają przemocy i traumy w porównaniu z populacją ogólną. Jednym z kluczowych czynników może być to, że rodzice dzieci z ADHD częściej stosują nieadekwatne strategie wychowawcze. Charakteryzują się wyższym poziomem krytycyzmu, kontrolowania i rozkazywania, co potwierdzają wyniki badań. Rodzice ci często doświadczają większego stresu związanego z rodzicielstwem i niższego poziomu satysfakcji z pełnionych ról.

Co więcej, sami rodzice dzieci z ADHD nierzadko borykają się z własnymi, nierozpoznanymi wcześniej objawami tego zaburzenia. Diagnoza dziecka bywa momentem, w którym sami rodzice dowiadują się o swoim ADHD. To może prowadzić do trudności w regulacji emocji i w zarządzaniu własnymi reakcjami, co dodatkowo komplikuje wychowanie. Badania sugerują, że rodzice z ADHD mają tendencję do nadmiernej dyscypliny i autorytarnego stylu wychowania, co negatywnie wpływa na rozwój emocjonalny dziecka.

W konsekwencji, dzieci z ADHD częściej słyszą krytykę i doświadczają unieważniania ich potrzeb zarówno w relacjach z rodzicami, jak i innymi ważnymi dorosłymi, takimi jak nauczyciele. Te doświadczenia prowadzą do poczucia wyobcowania, co ma bezpośredni wpływ na rozwój ich samooceny. Osoby z ADHD często czują, że nie pasują do innych, a ich zachowania – jak nadmierna szczerość, przerywanie innym lub używanie cudzych przedmiotów bez zgody – mogą prowadzić do odrzucenia przez rówieśników.

Mechanizmy kształtowania niskiej samooceny

Negatywne doświadczenia z dzieciństwa mogą prowadzić do wykształcenia sztywnych, negatywnych przekonań o sobie samym i innych ludziach. Przekonania na swój temat dotyczą poczucia niekompetencji, bycia nieważnym, gorszym, niezdolnym do miłości. Przekonania na temat innych brzmią: Inni ludzie odrzucają, ranią, wyśmiewają. Takie negatywne schematy myślenia prowadzą do odczuwania smutku, frustracji czy złości. Wpływa to na dalsze zachowania, takie jak unikanie wyzwań, wycofywanie się z relacji społecznych czy rezygnacja z dążenia do celów.

Objawy ADHD, takie jak problemy z organizacją, zapominanie czy prokrastynacja, mogą dodatkowo obniżać samoocenę. Mimo podejmowanych wysiłków, osoby z ADHD mogą doświadczać powtarzających się porażek, co wzmacnia poczucie, że „coś jest ze mną nie tak” i „inni potrafią, a ja nie”. To z kolei prowadzi do wykształcenia przekonania, że „nigdy się nie nauczę”, “nigdy sobie nie poradzę”, co może powodować unikanie podejmowania aktywności, zadań i potwierdzać przekonanie o braku kompetencji czy innych przekonań dotyczących siebie i innych ludzi.

Jak wzmocnić samoocenę u osób z ADHD?

1. Praca nad objawami ADHD – co jest możliwe zarówno w ramach terapii, jak i psychoedukacji. Dlatego tak ważne jest, aby po otrzymaniu diagnozy rozpocząć psychoedukację, która da pewne umiejętności radzenia sobie z objawami. W innych moich wpisach znajdziesz wskazówki jak samodzielnie pracować z prokrastynacją i perfekcjonizmem.
2. Wyznaczanie realistycznych celów – Małe, konkretne cele zwiększają prawdopodobieństwo sukcesu, co wzmacnia poczucie sprawczości. Każdy osiągnięty cel, nawet niewielki, ma pozytywny wpływ na samoocenę i dzięki temu widzisz, że potrafisz. 
3. Identyfikacja mocnych stron – Ważnym krokiem jest rozpoznanie swoich mocnych stron. Sporządź listę umiejętności, które zauważasz u siebie lub inni zauważyli, docenili. Może to pomóc dostrzec własne atuty i budować pozytywny obraz siebie.
4. Śledzenie i nagradzanie postępów – Regularne notowanie własnych osiągnięć, zarówno dużych, jak i tych mniejszych, jest kluczowe. Nagradzanie siebie za wysiłek i sukces wzmacnia pozytywne zachowania. Skupi się na tych mniejszych sukcesach, które trudniej jest nam dostrzec i docenić.
5. Praca z wewnętrznym krytykiem – Zidentyfikowanie krytycznych myśli i kwestionowanie ich prawdziwości to istotny element pracy nad samooceną. Warto zastanowić się, czy głos krytyka rzeczywiście pomaga, czy raczej podcina skrzydła. Wprowadzanie bardziej współczujących myśli może przynieść długotrwałą ulgę i wzmocnić motywację.
6. Stawianie granic – Umiejętność wyznaczania granic wobec innych wzmacnia poczucie wartości i poprawia samopoczucie. Robić to małymi krokami. Ważne jest, aby uważnie słuchać własnych potrzeb w kontakcie z innymi i reagować na nie adekwatnie. Pamiętaj o akceptacji, jeśli w danym momencie nie zareagowałeś/aś tak jak chciałeś/aś.
7. Zaspokajanie własnych potrzeb – Rozpoznawanie i dbanie o własnych potrzeby – emocjonalne i fizyczne – ma kluczowe znaczenie dla budowania zdrowego poczucia własnej wartości. Dbanie o siebie to sygnał, że jesteś dla siebie ważny/a.

Systematyczne wdrażanie tych strategii może stopniowo prowadzić do poprawy samooceny. Pamiętaj jednak, że zmiana wymaga czasu i konsekwencji. Jeśli czujesz, że samodzielna praca nie przynosi efektów, wsparcie terapeutyczne może okazać się nieocenione.

Aby ułatwić Ci pracę nad samooceną, przygotowałam workbook z ćwiczeniami, które mogą Ci pomóc w tym procesie. Wypełnij formularz, aby pobrać materiały. Daj znać w komentarzu, jak idzie Twoja praca!

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o ADHD, zapraszam do innych wpisów na blogu!

ADHD: Co Wybrać – Psychoterapię czy Psychoedukację?

Spektrum ADHD u dorosłych: od problemów z uwagą po impulsywne decyzje

Fakty i Mity o ADHD – Jakie nieporozumienia krzywdzą najbardziej?